درسنامه آموزشی احکام (3) کلاس دوازدهم معارف

پس از قرآن مهم‌ترین منبع استنباط حکم شرعی، احادیث و روایاتی است که با تلاش و مجاهدت علمای بزرگ شیعه حفظ، جمع‌آوری و کتابت گردیده و تا امروز محفوظ مانده است. همچنین اکثر جوامع روایی (دایرةالمعارف‌های حدیثی) را فقیهان و محدثان و راویان بزرگ برای رفع نیازهای شرعی و فقهی گرد آورده‌اند.

1- تعریف سنت

سنت عبارت است از قول و فعل و تقریر معصوم. برای درک بهتر این تعریف واژه‌های کلیدی آن را شرح می‌دهیم:

• معصوم: معصوم در نزد شیعه کسی است که عصمت او با برهان ثابت شده باشد؛ و کسانی که برهان بر عصمت آنان وجود دارد عبارت‌اند از: رسول مکرم اسلام، فاطمه زهرا و ائمه اثنی عشر.
• قول معصوم: سخنانی است که معصوم در مقام قانون‌گذاری و بیان احکام فرموده است.
• فعل معصوم: رفتار عملی معصوم است که در مقام عمل به احکام انجام داده است؛ برای مثال مناسک و اعمال حج که بسیاری از آنها از عمل رسول اکرم (ص) در حجةالوداع گرفته شده فعل معصوم شمرده می‌شود.
• تقریر معصوم: اعمالی است که مسلمانان و مؤمنان در برابر معصوم انجام داده‌اند و معصوم آن عمل را تأیید کرده است؛ مانند اینکه خرید و فروشی انجام شود و معصوم با سکوت خود صحت آن را تأیید کند یا از جنس خریداری شده یا مبلغ شیء فروخته شده استفاده کند؛ که همین دلیل صحت معامله است.

2- اعتبار سنت

اعتبار یا صحت انتساب حدیث به معصومین به سبب عوارض و حوادثی که وقوع آنها محتمل بوده است، نیازمند تحقیق و بررسی است.

نگاهی به تاریخ‌اسلام به ما می‌گوید که در طی تاریخ عوامل مختلف دینی، سیاسی و اجتماعی وجود داشته که موجب می‌شده سودجویانی دست به تحریف و جعل روایات و انتساب آنها به معصومین بزنند. عواملی همچون تأیید یک مذهب خاص یا تحکیم سیاست حاکمه یا به دست آوردن سود مالی، در این جعل و تحریف نقش مؤثر داشته‌اند. از اینها گذشته، گاه عوامل طبیعی همچون فراموشی، اشتباه و عدم فهم صحیح راوی باعث تغییر کلام معصوم می‌گردیده است.

در اینجا به بیان شیوه بررسی سند روایات معصومین و راه‌های رسیدن سنت به دست ما می‌پردازیم:

راه‌های وصول سنت

احادیث یا اخبار از جهت طریقی که به دست ما رسیده‌اند به دو قسم کلی تقسیم می‌شوند؛ مقطوع‌الصدور و غیر مقطوع‌الصدور.

الف) خبر مقطوع‌الصدور

به خبری گفته می‌شود که ما به صدور آن از معصوم قطع و یقین داریم. خبر مقطوع‌الصدور بر دو قسم است:

خبر متواتر

یعنی خبری که آن را در هر عصری، از زمان معصوم تا زمان عمل کردن و رجوع به آن برای استنباط حکم، گروه بی‌شماری از راویان، نقل کرده‌اند به گونه‌ای که کذب یا تحریف یا اشتباه آن محال باشد. برای مثال دو حدیث ثقلین و غدیر متواترند و کسی نمی‌تواند مدعی کذب و تحریف آنها باشد.

خبری که همراه با عواملی است که افادهٔ قطع می‌کند

یعنی روایتی که اگرچه طریق آن به حد تواتر نرسیده است، اما نشانه‌هایی در آن وجود دارد که موجب قطع به صدور آن خبر از معصوم می‌شود. همچون روایاتی که منطبق با آیات قرآن یا عقل قطعی هستند. مثلاً دربارهٔ روزهٔ مسافر، از امام صادق این روایت نقل شده است: «لا یَصومُ فِی السَّفَرِ». و چون مضمون این روایت منطبق با آیهٔ «فَمَنْ کَانَ مِنْکُمْ مَرِیضًا أَوْ عَلَیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ» است، موجب اطمینان فقیه بر صحت صدور روایت می‌شود.

واضح است که هر دو قسم خبر مقطوع‌الصدور حجّت است، زیرا ما را نسبت به صدور آن از معصوم به یقین می‌رساند.

ب) خبر غیر مقطوع الصدور (خبر واحد)

به خبری که یقین به صدورش نداریم، خبر واحد می‌گویند. برای تعیین اعتبار چنین روایاتی، اصول و قواعدی وجود دارد که علم اصول فقه، علم درایه یا دانش درایتِ حدیث و دانش رجال متضمن بیان آن‌اند.

از این سه علم، هر یک پیش‌نیاز علم دیگر است؛ بدین معنی که برای بررسی سندیِ روایت، ابتدا به علم رجال مراجعه می‌کنیم تا فرد فرد راویانِ یک حدیث را از جهت موثق و غیرموثق بودن شناسیم.

آنگاه به علم درایه مراجعه می‌کنیم تا با توجه به یافته‌هایمان از علم رجال، نوع حدیث را از جهت میزان اعتماد به آن حدیث و اطمینان نسبت به صدور آن از معصوم معلوم کنیم.

در مرحله سوم برای اینکه معلوم شود روایت مزبور با توجه به نوع آن حجیت دارد یا نه، به علم اصول فقه رجوع می‌نماییم.

3- بررسی متن قرآن و سنت

اگرچه روش تحقیق دربارهٔ اعتبار و سندیت قرآن تفاوت زیادی با روش تحقیق دربارهٔ اعتبارسنجی سنّت دارد، اما در بررسی و تحقیق دربارۀ معنا و دلالت متن، هیچ فرقی میان این دو منبع نیست و قواعدی که برای بررسی دلالت هم سنت و هم قرآن به کار می‌آید یکسان است. زیرا جملات و تعابیری که در آیات و روایات وجود دارند، در دلالت خود بر معنا بر دو قسم‌اند: یا نص در آن معنا هستند و یا ظهور در معنا دارند.

هرگاه لفظی تنها بر یک معنا دلالت کند و جز آن هیچ معنای دیگری نداشته باشد، نص در آن معناست. اما اگر آن لفظ بر بیش از یک معنا دلالت کند، ولی دلالت آن بر یکی از معانی از سایر معانی قوی‌تر باشد، می‌گویند این لفظ ظهور در آن معنا دارد یا در آن معنا ظاهر است.

در بررسی دلالت متن نص مشکل چندانی نداریم؛ زیرا با وجود تصریحی که در لفظ روایت یا آیه وجود دارد، هیچ شکی نسبت به مراد و منظور آن باقی نمی‌ماند و به معنای آن قطع پیدا می‌کنیم. 

به عنوان مثال قرآن کریم دربارۀ جهاد در راه خدا فرموده است:

«کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ کُرْهٌ لَکُمْ» _{(سورهٔ بقره، آیهٔ 216)}

از این جملهٔ قرآن می‌فهمیم که جهاد بر مسلمانان واجب است؛ زیرا لفظ «کُتِبَ» نص در وجوب است و هیچ معنای دیگری دربارۀ آن محتمل نیست و تنها منحصر در همین معناست.

اما قرآن کریم در جای دیگری می‌فرماید: «اَقیمُوا الصَّلاةَ». در این جمله از آنجا که «اقیموا» یک فعل امر است هم می‌تواند دلالت بر وجوب نماز داشته باشد و هم دلالت بر استحباب آن، اما از میان معانی و دلالات مذکور، دلالت فعل امر بر وجوب ـ چنان‌که پس از این خواهیم گفت ـ قوی‌تر است. لذا می‌گوییم: «اَقیمُوا الصَّلاةَ» ظهور در وجوب نماز دارد.

ممکن است این پرسش به ذهن خطور کند که از کجا معلوم است که خداوند متعال در این آیه، از میان معانی صیغهٔ امر، معنای ظاهر (وجوب) را قصد کرده باشد؟ در پاسخ می‌گوییم: این به سبب وجود یک قاعدهٔ کلی عُقلایی است که می‌گوید: «هرگاه شک کردیم که متکلم از کلام خود معنای ظاهر را قصد کرده است یا معنای غیر ظاهر را، سخنش را بر معنای ظاهر حمل می‌کنیم». به این قاعده «اصالة الظهور» گفته می‌شود.

بنابراین می‌توان این‌گونه نتیجه گرفت که امر «اَقیموا» ظهور در وجوب دارد و اصل بر این است که در آیهٔ مذکور نیز در معنای ظاهرش به کار رفته است، مگر اینکه قرینهٔ واضحی خلاف آن را ثابت کند؛ و چون هیچ قرینه‌ای بر خلاف معنای ظاهر وجود ندارد پس این جمله دلالت بر وجوب نماز دارد.

بنابر آنچه گفته شد، در مبحث ادلهٔ لفظی بیشترین مباحث دربارهٔ کشف ظهور الفاظ است. از این‌رو دانشمندان علم اصول، قواعدی را برای تعیین و تشخیص ظواهر الفاظ وضع کرده‌اند که در درس‌های آینده با آنها آشنا می‌شویم.